Uczeń pisze „stuł”, „żeka” i „rzyrafa”, a potem pyta: „Ale dlaczego tak, przecież brzmi tak samo?”. To uczciwe pytanie, bo w mowie ó i u brzmią tak samo, podobnie rz i ż oraz ch i h. Dziecko potrzebuje prostego sposobu, żeby pisownię sprawdzić. We wpisie znajdziesz zasady ó i u oraz rz, ż, ch i h napisane językiem dla dzieci, a do nich ćwiczenia (klasa 2 i 3) z odpowiedziami, cztery gry, plan lekcji i plan powtórki.
Ó i u ćwiczenia klasa 2: zasady prostym językiem
Jedno pytanie pomaga przy większości trudnych liter: czy mogę znaleźć inny wyraz z tej samej rodziny, w którym słychać zwykłą literę? Dla ó szukamy o, e lub a. Zapisz to dzieciom na planszy i wracaj do niej przy każdym ćwiczeniu.
| Zasada | Jak to sprawdzić | Przykłady |
|---|---|---|
| Ó wymienne | W innym wyrazie słychać o, e lub a. W klasie 2 zwykle wystarczy o. | stół – stoły, wóz – wozy, rów – rowy; wrócić – wracać, wiózł – wiezie |
| Ó w -ów i -ówka | Gdy jest ich wiele i pytasz „kogo? czego?”, kończymy na -ów. Zakończenie -ówka też piszemy przez ó. | kotów, ptaków, domów; złotówka, pocztówka, kreskówka. Z u: zasuwka, wsuwka |
| U w -uje | Czasownik, który mówi, co ktoś robi. Przez u piszemy też -uję, -ujesz, -ujemy. | rysuje, kupuje, buduje, pracuje |
| U w -unek, -uszek, -utki, -uch | Te zakończenia piszemy przez u. | rysunek, ratunek; paluszek; malutki; maluch, leniuch |
| U na początku i na końcu | Na początku i na końcu wyrazu piszemy u. Wyjątki na początku: ósmy, ósemka (sprawdzamy je wyrazem „osiem”). | ul, ulica, uczeń; w domu, do lasu, kakadu |
| Ó do zapamiętania | Nie ma wyrazu z o, e ani a. Trzeba nauczyć się wyrazu. | góra, król, córka, ogórek, wiewiórka, jaskółka, wróbel, żółw |
Ostatni wiersz jest najtrudniejszy. Dziecko, które nie znajdzie wyrazu z o, e ani a, nie powinno zgadywać. Niech powie: „tego wyrazu uczę się na pamięć”.
Rz czy ż, ch czy h: zasady dla dzieci
To samo pytanie, inne odpowiedzi: rz sprawdzamy na r, ż na g, dz, h, s, z lub ź, ch na sz, a h na g lub ż.
| Zasada | Jak to sprawdzić | Przykłady |
|---|---|---|
| Rz wymienne | W innym wyrazie słychać r. | morze – morski, orzeł – orły, dobrze – dobry |
| Rz po spółgłoskach | Po p, b, t, d, k, g, ch, j, w piszemy rz. Wyjątki piszemy przez sz: pszczoła, pszenica, kształt. | przerwa, brzoza, drzewo, trzy, krzesło, grzyb, wrzesień |
| Rz w -arz i -erz | Tak kończą się nazwy zawodów i wiele innych wyrazów. Uwaga: bagaż, garaż i młodzież piszemy przez ż. | lekarz, kucharz, malarz, piekarz, rycerz, talerz |
| Ż wymienne | W innym wyrazie słychać g, dz, h, s, z lub ź. | książka – księga, nóżka – noga, drużyna – druh, wyżej – wysoko, wożę – wozić, grożę – groźny, pieniążek – pieniądz |
| Ż po l, ł, r, n | Po tych literach piszemy ż, nie rz. To wyrazy raczej dla klasy 3. | lżejszy, Elżbieta, inżynier |
| Rz i ż do zapamiętania | Wymiany nie ma. Uczymy się wyrazów. | rzeka, burza, kurz; żaba, żółw, żyrafa, jeż |
| Ch wymienne | W innym wyrazie słychać sz. | mucha – muszka, strach – straszny, cichy – cisza |
| Ch na końcu i po s | Na końcu wyrazu prawie zawsze ch. Wyjątek: druh. Po s też piszemy ch. | dach, mech, zapach; schody, schronisko |
| H | Wymienia się na g lub ż. Większość wyrazów z h trzeba zapamiętać. | druh – drużyna, waha – waga; hałas, herbata, hamak |
Większość tych reguł na dużych planszach do powieszenia w klasie ma zestaw Zasady ortografii – plansze A4 – klasy 1–3: 18 plansz z regułą i 18 plansz do uzupełnienia. Przy krótkich zdaniach do zeszytu przyda się też wpis o pisaniu zdań w klasach 1–3.
6 ćwiczeń z ortografii z odpowiedziami
Na jedną lekcję wybierz jedno lub dwa ćwiczenia. Odpowiedzi otwórz dopiero po wykonaniu zadania, jeśli pokazujesz wpis dzieciom na ekranie.
Dopisz wyraz sprawdzający i wybierz ó albo u
Poziom: klasa 2. To podstawa. Dziecko najpierw szuka wymiany, dopiero potem wybiera literę.
Polecenie dla ucznia: Dopisz wyraz sprawdzający. Zapisz cały wyraz z właściwą literą.
st(ó/u)ł · w(ó/u)z · n(ó/u)ż · mi(ó/u)d · g(ó/u)ra · kr(ó/u)l
Gdy dziecko pisze „stuł”, zapytaj: „A gdy stołów jest dużo?”. Ostatnie dwa wyrazy są pułapką: wyrazu z o dziecko nie znajdzie, bo wymiany nie ma.
Odpowiedzi
stół (stoły), wóz (wozy), nóż (noże), miód (miody).
góra i król: nie ma wymiany na o, e ani a. Te wyrazy z ó trzeba zapamiętać.
Gotowe zdania z wyborem ó/u, przy ó wymiennym z dopisaniem wyrazu sprawdzającego: Ó czy U? – wklejki – klasa 2 oraz Ó czy U? – wklejki – klasa 3, gdzie ó wymienia się też na e i a.
Zakończenia: -ów, -ówka, -uje, -unek
Poziom: klasy 2–3. Przy zakończeniach nie szukamy wymiany. Dziecko rozpoznaje, jakim wyrazem jest słowo i jak się kończy.
Polecenie dla ucznia: Wybierz literę. Podkreśl zakończenie.
1. Dzieci jedzą obiad w stoł(ó/u)wce.
2. Na dachu siedzi pięć kot(ó/u)w.
3. Tata kup(ó/u)je bilety.
4. Ola pokazuje swój rys(ó/u)nek.
5. Mama dała mi złot(ó/u)wkę.
Poproś o uzasadnienie na głos: „Piszę ó, bo to zakończenie -ówka”. Przy zdaniu 3 zapytaj: „Co robi tata? Kupuje. To czasownik z -uje, więc piszemy u”.
Odpowiedzi
1. stołówce (-ówka). 2. kotów (pięć kotów, -ów). 3. kupuje (-uje). 4. rysunek (-unek). 5. złotówkę (-ówka).
Po 30 kart A5 na każdą z 10 zasad, także -ów, -ówka i -uje, ma pakiet Ortografia w historyjkach – klasa 2: w każdej historyjce dziecko szuka sześciu wyrazów z ćwiczoną zasadą. W pakiecie Ortografia w historyjkach – klasa 3 uczeń wybiera trzy wyrazy i układa z nimi własne zdania.
Rz: wymiana na r i po spółgłoskach
Poziom: klasy 2–3. Trzy zasady i jeden wyjątek w jednym ćwiczeniu.
Polecenie dla ucznia: Wybierz rz albo ż (w zdaniu 6 rz albo sz). Jeśli się da, dopisz wyraz sprawdzający. Jeśli nie, napisz, po jakiej literze stoi rz albo jakie ma zakończenie wyraz.
1. Nad mo(rz/ż)em jest szeroka plaża.
2. Ten o(rz/ż)eł ma szerokie skrzydła.
3. Na łące rośnie b(rz/ż)oza.
4. Mam t(rz/ż)y zeszyty.
5. Mój wujek jest leka(rz/ż)em.
6. Na kwiatku siedzi p(rz/sz)czoła.
W zdaniu 6 dzieci łatwo wybierają rz, bo stoi po p. „Pszczoła” powinna trafić na listę wyrazów do zapamiętania.
Odpowiedzi
1. morzem (morski). 2. orzeł (orły). 3. brzoza (po b). 4. trzy (po t). 5. lekarzem (-arz). 6. pszczoła: to wyjątek, piszemy sz.
Osobne arkusze dla klasy 2 i 3, po 30 zdań, w jednym pakiecie: Rz czy ż? – wklejki, klasy 2–3.
Ż wymienne i wyrazy do zapamiętania
Poziom: klasy 2–3.
Polecenie dla ucznia: Wybierz rz albo ż. Przy wyrazach z wymianą dopisz wyraz sprawdzający.
1. Na półce leży ksią(rz/ż)ka.
2. Dziecko ma małą nó(rz/ż)kę.
3. Dru(rz/ż)yna ćwiczy na boisku.
4. Na liściu siedzi (rz/ż)aba.
5. Przez las płynie (rz/ż)eka.
W zdaniu 2 jeden wyraz sprawdzający wyjaśnia dwie litery: „noga” tłumaczy i ó, i ż.
Odpowiedzi
1. książka (księga). 2. nóżkę (noga). 3. drużyna (druh). 4. żaba: bez wymiany, do zapamiętania. 5. rzeka: bez wymiany, do zapamiętania.
Ż wymienne i ż po l, ł, r, n mają osobne plansze w zestawie Zasady ortografii – plansze A4 – klasy 1–3.
Ch czy h: krótka seria
Poziom: klasy 2–3. Ćwiczenie na pięć minut.
Polecenie dla ucznia: Wybierz ch albo h. Zapisz zdanie.
1. Po szybie chodzi mu(ch/h)a.
2. Kot siedzi na da(ch/h)u.
3. Dzieci idą po s(ch/h)odach.
4. Z kuchni dobiega głośny (ch/h)ałas.
5. Na stole leży świeży (ch/h)leb.
Przy zdaniach 4 i 5 nie ma wymiany: hałas i chleb trzeba zapamiętać.
Odpowiedzi
1. mucha (muszka). 2. dachu (dach, ch na końcu wyrazu). 3. schodach (ch po s). 4. hałas (do zapamiętania). 5. chleb (do zapamiętania).
Gotowe zdania na ten temat to Ch czy H? – wklejki, klasy 2–3, po 30 arkuszy na klasę.
Rodziny wyrazów i uzasadnianie na głos
Poziom: klasy 2–3. To ćwiczenie uczy, jak mówić o pisowni. Dziecko używa zdania „Piszę …, bo …”.
Polecenie dla ucznia: Do każdego wyrazu dopisz dwa wyrazy z tej samej rodziny. Powiedz, czy ó lub rz się wymienia.
ogród · góra · rzeka
Wzór zdania wywieś przy tablicy: „Piszę ó, bo … (wyraz sprawdzający)” albo „Piszę ó, bo ten wyraz trzeba zapamiętać”.
Odpowiedzi
ogród: ogrody, ogrodnik. Słychać o, więc ó się wymienia. „Piszę ó, bo ogrody.”
góra: górka, góral, górski. W całej rodzinie jest ó, więc wymiany nie ma. „Piszę ó, bo ten wyraz trzeba zapamiętać.”
rzeka: rzeczka, rzeczny. W całej rodzinie jest rz, więc to wyraz do zapamiętania.
Do układania wyrazów rękami służą Pudełka ortograficzne – klasy 2–3: dziecko kładzie kartę pod literą na macie, szuka wyrazu pomocniczego i sprawdza wynik na karcie kontrolnej.
4 gry ortograficzne na lekcję lub do świetlicy
W każdej z gier dziecko uzasadnia pisownię albo sprawdza ją na karcie kontrolnej.
Bingo z uzasadnianiem
Czytasz wyraz z karty wywoławczej. Dzieci szukają go na planszy i zakrywają żetonem, mówiąc sąsiadowi, dlaczego tak się go pisze: „wóz, bo wozy”, „kotów, bo zakończenie -ów”. Kto zakryje cały rząd, woła BINGO i uzasadnia każdy wyraz. Klasa 2 gra na planszach 3 × 3, klasa 3 na planszach 4 × 4. Jedna runda trwa 10–15 minut.
Statki, w których liczy się zapis
Gra dla dwojga. Dziecko wybiera pole, np. B2, i zapisuje na karcie zapisu wyraz z obrazka w tym polu. Przeciwnik sprawdza zapis na karcie kontrolnej. Dopiero dobrze zapisany wyraz daje strzał: pudło, trafiony albo zatopiony. Partia trwa 20–30 minut.
Kostka, plansza i wyrazy z obrazków
Dwie gry z kostką. W grze planszowej dzieci przesuwają pionek po 30 polach. Gdy staną na polu z obrazkiem, zapisują wyraz na karcie zapisu, a drugi gracz sprawdza go na karcie kontrolnej. Błędny wyraz dziecko skreśla i pisze poprawnie w polu „Poprawa”. Gra jest dla 2–4 osób, na 15–25 minut. W drugiej grze dziecko rzuca kostką dwa razy: pierwszy rzut wskazuje wiersz, drugi kolumnę. Zapisuje wyraz z wylosowanego obrazka i samo sprawdza go na karcie kontrolnej.
Zestawy: Ortograficzna wyprawa – gra planszowa – ó/u, rz/ż, ch/h – klasy 2–3 oraz Rzuć i zapisz – ortografia z obrazkami – klasy 2–3.
Pralnia i słoiki: ruch i obrazki
W pralni dzieci losują papierowe ubranie z wyrazem lub zdaniem z luką, mówią, jakiej litery brakuje, i przypinają ubranie klamerką do właściwej linki. Numer na ubraniu prowadzi do karty kontrolnej. Przy słoikach dziecko widzi obrazki, zapisuje ich nazwy na liniaturze i podkreśla trudną literę.
Zestawy: Pralnia ortograficzna – klasy 2–3 oraz Słoiki ortograficzne – obrazki do nazwania i zapisania – klasy 2–3.
Ćwiczenia w domu: 10 minut dziennie
- Zeszyt trudnych wyrazów. Dziecko zapisuje tam wyrazy, w których się pomyliło, razem z wyrazem sprawdzającym albo dopiskiem „pamiętam”.
- Trzy wyrazy dziennie. Rodzic dyktuje trzy wyrazy z lekcji. Dziecko sprawdza i poprawia samo.
- Wklejka do zeszytu. Dziecko wkleja zdanie z luką i zapisuje je poprawnie pod spodem. Jedna wklejka zajmuje kilka minut.
Typowe błędy i jak je poprawiać
- „Stuł”, „kotuw”. Dziecko pisze tak, jak słyszy. Zapytaj o wyraz z o („stoły”) albo o zakończenie („-ów”). Niech samo znajdzie regułę.
- Szukanie wymiany tam, gdzie jej nie ma. Dziecko nie znajduje wyrazu z o dla „góry” i dlatego pisze „gura”. Powiedz wprost: nie ma wymiany, to wyraz do zapamiętania.
- Wyrazy, które brzmią tak samo. „Morze” i „może” wymawiamy jednakowo. „Morze” sprawdzamy wyrazem „morski”, a „może” wyrazem „mogę”.
- Mylenie rz i ż po spółgłosce. „Bżoza” zamiast „brzoza” często znaczy, że dziecko nie zna zasady „po b, p, t, d, k, g, ch, j, w piszemy rz”. Wróć do ćwiczenia 3.
- Wielokrotne przepisywanie za karę. Dwadzieścia razy „nie piszę stuł” utrwala zły zapis i zniechęca. Lepiej: dziecko podkreśla trudne miejsce, raz wpisuje wyraz do zeszytu trudnych wyrazów, a po dwóch dniach i po tygodniu pisze go ze słuchu.
Plan lekcji na 20 minut i plan powtórki
- 3 minuty: napisz na tablicy zdanie z jednym błędem, np. „Mama kupiła nowy stuł do kuchni”. Dzieci szukają błędu i uzasadniają poprawkę.
- 8 minut: wszyscy robią jedno ćwiczenie z wpisu, np. ćwiczenie 1 albo 3.
- 7 minut: wybrana gra w parach (bingo, statki albo kostka). Dzieci, które skończyły, przechodzą do trudniejszego poziomu.
- 2 minuty: każde dziecko dopisuje do zeszytu trudnych wyrazów jeden nowy wyraz z dzisiejszej lekcji.
Powtórka w czterech tygodniach: tydzień 1: ó wymienne i ó do zapamiętania. Tydzień 2: -ów, -ówka, -uje, -unek. Tydzień 3: rz i ż. Tydzień 4: ch i h oraz mieszanka. Każdy tydzień zaczynaj od dwóch minut powtórki z poprzedniego.
Materiały ze sklepu: który zestaw wybrać?
Wszystkie zestawy są w formacie PDF do wydruku.
| Zestaw | Co zawiera i kiedy go użyć |
|---|---|
| Ortografia w historyjkach – klasa 2 (10 zasad, 300 kart A5) | Historyjka z sześcioma wyrazami do znalezienia i wyjaśnienia. Klucze w zestawie. |
| Ortografia w historyjkach – klasa 3 (10 zasad, 300 kart A5) | Przepisanie historyjki, podkreślenie sześciu wyrazów i trzy własne zdania. |
| Ó czy U? — wklejki — klasa 2 | 60 zdań z wyborem ó/u, klucz i przewodnik. Na początek lekcji. |
| Ó czy U? — wklejki — klasa 3 | To samo dla klasy 3, z wymianą ó na o, e lub a. |
| Rz czy Ż? — wklejki, klasy 2–3 | Po 30 arkuszy dla klasy 2 i 3. Rz i ż w zdaniach. |
| Ch czy H? — wklejki, klasy 2–3 | Po 30 arkuszy dla klasy 2 i 3. Ch i h w zdaniach. |
| Zasady ortografii — plansze A4 — klasy 1–3 | 18 plansz zasad i 18 do uzupełnienia. Do kącika w klasie. |
| Bingo ortograficzne — ó/u, rz/ż, ch/h — klasy 2–3 | Trzy talie, plansze 3 × 3 i 4 × 4, karty wywoławcze. Gra całej klasy. |
| Ortograficzne statki — ó/u, rz/ż, ch/h — klasy 2–3 | Gra dla dwojga, dwa poziomy, karty kontrolne. Praca w parach. |
| Ortograficzna wyprawa – gra planszowa – ó/u, rz/ż, ch/h – klasy 2–3 | 4 plansze po 30 pól w dwóch poziomach, karta zapisu, karty kontrolne. Dla 2–4 osób. |
| Rzuć i zapisz – ortografia z obrazkami — klasy 2–3 | Plansze z 36 obrazkami, do gry zwykłą kostką. Praca w parach lub samodzielna. |
| Pralnia ortograficzna — klasy 2–3 | 240 papierowych ubrań z wyrazami, linki z regułami. Gra z ruchem. |
| Pudełka ortograficzne — klasy 2–3 | Trzy pudełka kart, maty i paski zdań. Praca na stanowiskach. |
| Słoiki ortograficzne — obrazki do nazwania i zapisania — klasy 2–3 | 24 słoiki po 10 obrazków do zapisania. Spokojna praca samodzielna. |
Na początek wybierz jeden zestaw z wklejkami i jedną grę.
Ortografia w klasach 2–3: krótkie odpowiedzi na częste pytania
Czy w klasie 2 trzeba znać wszystkie zasady naraz?
Nie. Zacznij od jednej pary, np. ó wymiennego, i dodawaj kolejną co tydzień lub dwa. Dziecko, które dobrze zna jedno pytanie kontrolne, łatwiej poradzi sobie z następnym.
Co zrobić z wyrazami, których nie da się uzasadnić?
Uczcie się ich w małych porcjach, np. pięć wyrazów tygodniowo, i zapisujcie w zeszycie trudnych wyrazów. Nie wymyślaj reguły na siłę. Wyrazy „rzeka” czy „góra” po prostu trzeba zapamiętać.
Ile wyrazów dziennie ćwiczyć?
Wystarczy 6–10 wyrazów i 10 minut. Lepiej krótko, ale codziennie.
Czy ćwiczenia można zrobić bez drukowania?
Tak. Sześć ćwiczeń z tego wpisu zapiszesz na tablicy, a dzieci odpowiedzą w zeszycie. Gotowe zestawy są dla osób, które chcą mieć materiał na kolejne tygodnie.
